ULU CAMİİ

Giriş ve Stratigrafik Köken: Kızıl Kilise'den Ulu Cami'ye
Şanlıurfa Ulu Cami, mimari katmanları ve yapısal dönüşümleri itibarıyla Mezopotamya ve Anadolu
mimarlık tarihinde eşsiz bir konuma sahiptir. İnşa kitabesinin bulunmayışı, yapının kökenine dair
net tarihlendirmeler yapmayı zorlaştırsa da,
mevcut kalıntılar ve tarihsel belgeler yapının derin bir
pagan ve Hristiyanlık geçmişi üzerine inşa edildiğini açıkça göstermektedir. Yapının temelini
oluşturan alan, eski bir sinagog iken M.S. 435-436 yıllarında ölen piskopos Rabula tarafından St.
Stephan Kilisesi'ne dönüştürülmüştür.

Kırmızı renkli mermer sütunlarının bolluğu nedeniyle halk
arasında "Kızıl Kilise" olarak adlandırılan bu erken dönem Hristiyan yapısı, günümüzdeki Ulu
Cami'nin imar programına zemin hazırlamıştır. Bugün caminin avlu duvarları, bazı sütun ve sütun
başlıkları ile minare olarak kullanılan sekizgen çan kulesi, bu antik kilisenin günümüze ulaşan
muteber kalıntılarıdır.

Tarihsel Belgeleme ve Vakfiye Kayıtları
Ulu Cami ile ilgili elimizdeki en eski yazılı belge, H. 786 / M. 1384 tarihli olup Hasan bin Alaeddin
adında bir Emirden bahseden vakfiyedir. Yapı, 1523 tahrir kayıtlarında ise "Evkaf-ı Kızıl Mescid nam
Cami-i Kebir" adıyla kayda geçirilmiştir.

Mimari plan özellikleri bakımından Nureddin Zengi
döneminde tamir edilerek bugünkü şeklini alan Halep Ulu Camii ile büyük bir benzerlik göstermesi,
Urfa Ulu Camii'nin de Zengiler devrinde XII. yüzyılın ikinci çeyreğinde (1170-1175) inşa edilmiş
olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir. Diğer bir historiografik görüş ise yapının Artuklular
döneminde H. 505 / M. 1104 tarihinde inşa edildiğini savunmaktadır.

Mimari Yapı ve Anadolu'daki Benzersiz Konumu
Düzgün kesme taşlardan inşa edilen yapı, enine dikdörtgen plan şemasına sahiptir. Mekân, iki sıra
payenin taşıdığı çapraz tonozlarla örtülü üç sahınlı bir düzene dayanmaktadır. Yapının en dikkat
çekici yeniliklerinden biri, payeler üzerine oturan ve her biri çapraz tonozlarla örtülü, on dört sivri
kemerle avluya açılan son cemaat yeridir.

Bu özgün son cemaat yeri kurgusu, Anadolu'da ilk kez Urfa
Ulu Camii'nde ortaya çıkmış ve kendinden sonraki döneme öncülük etmiştir.
Yapının iç mekan kurgusunda, orta eksenden biraz doğuya kaymış olan mihrap önü bölümü, sivri
kemerler üzerine oturan tromplu bir kubbe ile örtülmüştür. Payelerin kalın ve alçak tutulmuş olması,

1

cami içerisinde basık bir atmosferin doğmasına neden olmuştur. Düz toprak damlı yapının dış
siluetinde, yalnızca mihrap önündeki kubbe dikey olarak yükselmektedir.
Enine dikdörtgen şeması ve
mihrap önü kubbesi, Urfa Ulu Camii'ni doğrudan Artuklu camileri plan grubu içerisine
konumlandırmaktadır.

1900'lü yılların başlarında K.A.C. Creswell tarafından çekilen ve Ashmolean Müzesi / Harvard
College Kütüphanesi arşivlerinde yer alan fotoğraflar, caminin iç mekanındaki süsleme programını
aydınlatmaktadır. Mihrabın iki yanında selvi motifleri,
mihrap nişinde ise zengin bitkisel motiflerin
yer aldığı kalem işi süslemelerin varlığı bu dönemde açıkça anlaşılmaktadır.