Şanlıurfa Tarihi Kent Dokusu İçinde Kunduracı Pazarı ve Mevlevihane Çevresi Hazırlayan:

Şanlıurfa Tarihi Kent Dokusu İçinde Kunduracı Pazarı
ve Mevlevihane Çevresi Hazırlayan:

Giriş
Şanlıurfa, yüzyıllar boyunca ticaretin, tasavvuf kültürünün ve geleneksel mahalle yaşamının
iç içe geçtiği köklü bir kent dokusuna sahiptir.
Çarşılar bölgesi, hanlar, camiler, hamamlar ve geleneksel Urfa evleri bu tarihi mirasın en canlı unsurlarını oluşturur. Araştırmacı A. Cihat Kürkçüoğlu’nun 1978 yılında Kunduracı Pazarı’nda yer alan tarihi binanın damından güneye bakarak ölümsüzleştirdiği fotoğraf, kentin 1970'li yıllardaki mimari bütünlüğünü, sosyal yaşamını ve geçirdiği dönüşümü belgelemesi bakımından büyük bir arşiv değerine sahiptir. Bu çalışmada, fotoğraf karesinde numaralandırılan tarihi yapılar, çarşı dokusu ve zaman içerisindeki kentsel dönüşüm süreci ele alınmıştır.1. Kıbrıs Sokak ve Kuşçular KahvesiFotoğrafta 1 numara ile işaretlenen yapı, Mevlevihane’nin kuzeyinde, Kıbrıs Sokak üzerinde yer alan geleneksel bir Urfa evidir. Yakın döneme kadar kent kültüründe önemli bir yere sahip olan ve halk arasında "Kuşçular Kahvesi" olarak işletilen bu tarihi konut, geleneksel Urfa sivil mimarisinin (hişvatan/eyvanlı yapı düzeni, kesme taş işçiliği ve üst kat pencereleri) nitelikli örneklerindendir. 2. Dönüştürülen Tarihi İş HanıMevlevihane’nin hemen kuzeyinde konumlanan 2 numaralı yapı,
1990’lı yıllarda uygulanan koruma ilkeleri doğrultusunda özgün cephesi korunarak
iş hanına dönüştürülmüştür.

Bu müdahale, kentsel dönüşümde cephe korumanın ve tarihi işlevlendirmenin
Şanlıurfa’daki uygulamalarından birini temsil eder.

3. MevlevihaneUrfa’daki tasavvuf ve tekkeler kültürünün en önemli merkezlerinden biri olan Mevlevihane
(3), kubbeleri ve külliye yapısıyla çarşı bölgesinin siluetinde belirgin bir yere sahiptir.
Çevresindeki sosyal ve ticari hayatın şekillenmesinde tarih boyunca odak noktası olmuştur.

4, 5 ve 11. Çarşı ve Ticaret Alanları:
Mevlahana, Kasap Pazarı ve Gümrük Hanı
Eski Sebze Hali (Aşağı Mevlahana - 4):

Urfalılar,
Mevlevihane’ye yakınlığından dolayı buraya zamanla "Mevlahana" adını vermişlerdir.
Bu isim kent hafızasında sebze hali ile özdeşleşmiş;
Bamyasuyu semtinde yeni sebze hali kurulunca burası

"Aşağı Mevlahana",
yeni hal ise "Yukarı Mevlahana" olarak anılmaya başlanmıştır.

Kasap Pazarı (5):
Çarşı içinin günlük ticaret ve gıda ihtiyacını karşılayan geleneksel alanlarından biridir.

Gümrük Hanı (11):
Kanuni Sultan Süleyman döneminde inşa edilen tarihi Gümrük Hanı,
günümüzde de Şanlıurfa ticari ve sosyal hayatının kalbi olma özelliğini sürdürmektedir.

6, 7, 8, 9 ve 10. Minareler,
Hamamlar ve Anıtsal Siluet Fotoğrafın arka planında Şanlıurfa’nın eşsiz cami ve hamam silueti yükselmektedir:
Kendirci Mahallesi Hayrullah Camii Minaresi (6)

Dabbakhane Camii Minaresi (7)
Velibey Hamamı (8)
Köroğlu Kahvehanesi Kubbesi (9)
Pazar Camii Minaresi (10)
Bu yapılar, tarihi çarşı alanının mahalleler ve dini yapılarla ne kadar organik bir bağ içinde olduğunu göstermektedir.

12. Yıktırılan Kunduracı Pazarı Kesimi ve Kentsel Kayıplar
Fotoğrafta 12 numara ile gösterilen bölüm,
Kunduracı Pazarı’nın 1940’lı yıllara uzanan tarihi sokak dokusunu yansıtmaktadır.
Ne var ki, 1990’lı yıllarda yürütülen araç yolu genişletme çalışmaları sırasında bu tarihi arasta ve dükkanlar
yıktırılarak ortadan kaldırılmıştır.

Bu durum,
yakın dönem kentsel müdahalelerinin tarihi dokuda oluşturduğu tahribatın somut bir örneğidir.
Değerlendirme ve Sonuç A. Cihat Kürkçüoğlu’nun 1978 yılına ait bu fotoğrafı,
Şanlıurfa’nın somut kültür mirasının korunması ve belgelenmesi açısından hayati bir arşiv kaynağıdır.
Fotoğraftaki tarihi dokunun büyük bir titizlikle muhafaza edilmesi ve gelecek nesillere aktarılması
kentsel koruma bilinci açısından büyük önem taşımaktadır.