İbrahimiye (Nakibzade İbrahim Efendi) Medresesi

Şanlıurfa Osmanlı Eğitim Mimarisinde İstisnai Bir Yapı:
İbrahimiye (Nakibzade İbrahim Efendi) Medresesi

Özet

Şanlıurfa, tarih boyunca Güneydoğu Anadolu coğrafyasının en önemli ilim ve irfan merkezlerinden biri olmuştur.
Osmanlı döneminde şehirde inşa edilen medreseler,
genellikle bir cami külliyesi içinde tek katlı ve avlu etrafında sıralanan odalar biçiminde tasarlanmıştır.
Ancak Dabbakhane Camii avlusunun kuzey kenarında yükselen İbrahimiye (Nakibzade İbrahim Efendi) Medresesi,
günümüze ulaşabilmiş Şanlıurfa medreseleri arasında iki katlı tek örnek olmasıyla özgün bir konuma sahiptir.
Bu makalede, yapının tarihsel arka planı, banisi, plan tipi ve mimari nitelikleri ele alınmaktadır.

1. Giriş ve Banisi
yüzyıl başlarında Şanlıurfa’da ilmi ve hayri faaliyetleriyle tanınan Nakibzade ailesinden Hacı Kasım oğlu Hacı İbrahim Efendi,
şehrin eğitim hayatına kalıcı bir eser kazandırmak amacıyla bu medreseyi yaptırmıştır.

H. 1136 / M. 1723 tarihinde Dabbakhane Camii’nin avlusuna entegre biçimde inşa edilen medrese,
hem cami avlusunun dinamik yaşamıyla bütünleşmiş hem de müstakil eğitim işlevini sürdürebilecek bir mimari kurguyla tasarlanmıştır.

2. Mimari Özellikler ve Plan Tipi
İbrahimiye Medresesi, Anadolu medrese mimarisinin temel öğelerinden biri olan eyvanlı ve açık avlulu plan tipinde inşa edilmiştir.

Malzeme ve İşçilik:
Yapının tamamında yöresel düzgün kesme kalker taşları kullanılmıştır.
Cephelerdeki simetrik taş derzleri ve mukarnaslı/pencereli söve detayları Osmanlı dönemi taş işçiliğinin nitelikli örneklerindendir.

İki Katlı Kurgu:
Yapıyı kentteki diğer tüm medreselerden ayıran temel özellik,
iki katlı olarak tasarlanmış olmasıdır. Alt katta avluya açılan derslik, eyvan ve hizmet mekânları yer alırken;
üst katta öğrencilerin ikamet ettiği (talebe hücreleri) pencereli odalar konumlandırılmıştır.
Sınırlı bir arsa üzerinde iki katlı inşa edilmesi, dönemin alan kullanımındaki mimari işlevselliğini ve çözümlerini gösterir.

Güney Cephesi:
Dabbakhane Camii avlusuna bakan güney cephesinde,
alt ve üst kat pencereleri ritmik bir düzen sunar.
Giriş kapısı üzerindeki söve ve kemer detayları anıtsal bir etki oluşturmaktadır.

3. Görsel Belgeleme ve Tarihsel Görseller
A. Cihat Kürkçüoğlu’nun 1980’li ve 1990’lı yıllarda çektiği fotoğraflar
(Fotograf 569 ve Fotograf 608), İbrahimiye Medresesi'nin güney cephesinin restorasyonlar öncesindeki özgün durumunu belgelemiştir.

Söz konusu fotoğraflar,
yapının hem Dabbakhane Camii avlu dokusuyla olan fiziksel ilişkisini hem de zamanın yıpratıcı
etkilerine rağmen koruduğu anıtsal duruşunu gözler önüne sermektedir.

4. Sonuç
H. 1136 / M. 1723 yılında Hacı İbrahim Efendi tarafından inşa ettirilen İbrahimiye Medresesi,
Şanlıurfa'nın sivil ve dini mimari mirası içerisinde müstesna bir yere sahiptir.
Açık avlulu ve eyvanlı şemayı iki katlı kurguyla birleştiren tek örnek olması,
yapıyı Osmanlı dönemi bölgesel medrese mimarisi araştırmalarında vazgeçilmez bir inceleme nesnesi haline getirmektedir.
Eser, günümüzde de Şanlıurfa'nın köklü eğitim kültürünün somut bir tanığı olarak varlığını sürdürmektedir.