Hüseyin Paşa Camii

Şanlıurfa’nın Tarihi Belleğinde Hüseyin Paşa Camii ve Çevresi
Şanlıurfa’nın geleneksel kentsel dokusunda,
Kara Meydan mevkiinde yer alan Hüseyin Paşa Camii,
hem mimari özellikleri hem de etrafında şekillenen
20. yüzyıl kentleşme süreçleriyle kentin hafızasında ayrıcalıklı bir konuma sahiptir.
Sağlanan arşiv verileri ve tarihi fotoğraflar ışığında,
yapının mimari kimliği, kitabelerine yansıyan mülkiyet/onarım ilişkileri ve yakın
çevresindeki değişimler şu başlıklar altında incelenebilir:

1. Mimarisi ve Plan Özellikleri
Hüseyin Paşa Camii, Şanlıurfa’daki Hızanoğlu ve Mevlevihane camileriyle
büyük bir mimari benzerlik gösteren kare mekânlı ve tek kubbeli plan şantiyesine sahiptir.

Son Cemaat Yeri:
Benzerlerinden ayrıldığı en temel nokta son cemaat yeridir.
Yapının ön tarafında üç gözlü bir son cemaat yeri yer almaktadır
(örneğin Hızanoğlu Camii'nde bu kısım sokağın konumu nedeniyle güneybatıya alınmış,
Mevlevihane Camii'nde ise hiç yapılmamıştır).

Minare ve Detaylar:
Silindirik gövdeli, tek şerefeli minare son cemaat yerinin doğu köşesinde yükselmektedir.
Minare gövdesi üzerinde geometrik ve bitkisel kompozisyonlardan oluşan rozetler ile palmet bordürleri dikkat çeker.

2. Kitabeler ve İnşa-Onarım Tartışması
Caminin kim tarafından ve ne zaman yaptırıldığına dair tarihlendirme,
kitabe ve vakfiye metinlerinin birlikte okunmasıyla çözüme kavuşmuştur:

Asıl İnşa:
Harim kapısı üzerinde yer alan H.1142 / M.1729 tarihli kitabe,
caminin Ali Paşa tarafından onarıldığını kaydetmektedir.
Ancak Yusufoğlu Darendeli Hüseyin Paşa'nın H.1141 / M.1728 tarihli vakfiyesindeki
"Medine-i Ruha'da Kara Meydan nam mahalde bina ve tamir eylediğim camii şerife" ifadesi,
yapının asıl banisinin Hüseyin Paşa olduğunu kesin olarak kanıtlamaktadır.

Ali Paşa Detayı:
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın oğlu ve Darendeli Hüseyin Paşa'nın kayınpederi olan
Ali Paşa'nın erkek çocuğu bulunmuyordu.
1728 yılında camiyi inşa ettiren Hüseyin Paşa'nın,
bir yıl sonra (1729'da) camide ufak tefek onarımlar ve değişiklikler yaparken vefat etmiş
olan kayınpederinin adını yaşatmak amacıyla kitaba onun adını yazdırmış olduğu anlaşılmaktadır.

3. Çevre Değişimleri ve Yol Çalışmaları (1940'lar - 1950'ler)
Hüseyin Paşa Camii, geçmişten günümüze geçirdiği kentsel dönüşümlerle de dikkat çeker:

Konum ve Yollar:
1940'lı yılların başlarında caminin doğu tarafı tamamen bir bahçeden ibaretti
ve tarihi Divan Yolu caminin batısından geçiyordu.
1940'ların sonlarında doğudaki bu bahçe kamulaştırılarak yola terk edildi;
böylece cami, günümüzdeki formunda olduğu gibi iki yol arasında kalan bir konuma büründü.

Salih Saraç Evi:
Caminin hemen yakınında yer alan ve geleneksel Urfa sivil mimarisinin en nitelikli
örneklerinden biri olan Salih Saraç Evi,
1958 yılında dönemin valisi Kadri Eroğan tarafından gerçekleştirilen
yol genişletme çalışmaları sırasında yıktırılmıştır.